تاریخ : سه شنبه 17 خرداد 1390 | 07:08 ب.ظ | نویسنده : م.مهــرابی




سه جزء اصلی بافتی سنگ های رسوبی تخریبی عبارتند از

1- دانه ها كه در حد گراول ، ماسه ، و سیلت می‌باشند

2- ماتریكس یا ماده زمینه كه از ذرات دانه ریز در حد سیلت و رس تشكیل شده و دانه های رسوبی را در بر می‌گیرد.

3- سیمان كه به صورت شیمیایی تشكیل شده وعمدتاً از جنس سیلیس و یا كربنات كلسیم می باشد، البته برخی از اوقات سیمان از جنس اكسید آهن نیز دربین دانه ها تشكیل می شود. سیمان می شد چسب دانه‌ها را به یكدیگر می چسباند. در بسیاری از مواقع بین دانه ها فضاهای خالی باقی می ماند كه بعداً ممكن است توسط آب های زیرزمینی و یا نفت و گاز اشغال شود كه برخی از رشته های تخصصی زمین شناسی نظیر آب شناسی و زمین شناسی نفت وظیفه بررسی این فضاهای خالی را كه اصطلاحاً تخلخل نامیده می‌شوند را دارند.

 

" برای خواندن مقاله به طور کامل به ادامه مطلب مراجعه کنید"

- اندازه دانه‌ها

یكی از مهمترین شاخصه های بافتی رسوبات و سنگ های رسوبی اندازه دانه های تشكیل دهنده آن می باشد. زیرا توسط بررسی اندازه دانه ها می‌توان انرژی عامل حمل ونقل و دوری و نزدیكی رسوب نسبت به ناحیه فشار را تعیین نمود و به واسطه اندازه دانه ها تقسیم بندی رسوبات و سنگ های رسوبی مطابق جدول زیر انجام می شود. طبقه بندی دانه ها از روی بلندترین قطر آنها صورت می گیرد كه برای اولین بار توسط ونثورث واودرن ارایه شد. این مقیاس لگاریتمی بوده و در آن ، هر درجه ای برابر بزرگتر از درجه قبلی است. امروزه این مقیاس میلی متری نیز معروف است.

 

2: شكل دانه grain shape

شكل دانه عبارت از توصیف فرم هندسی دانه در رسوب یا سنگ است كه توسط فرم، كروپت ، گردشدگی و بافت سطح دانه مورد بررسی قرار می‌گیرد.

الف ) فرم form : فرم عبارت است از رابطه بین سه قطر اصلی تشكیل دهنده یك دانه می باشد ( اقطار بلند، كوتاه، متوسط) كه براساس آن دانه ها ممكن است به اشكال زیر دیده شوند.

ب) كرویت sphericity

كرویت عبارتست از این كه شكل دانه تا چه حد به كره نزدیك باشد. كرویت یكی از ویژگی های ارثی دانه ها می باشد.

 

 

ج) گردشدگی reandness

گردشدگی عبارتست از این كه دانه رسوبی زوایا و گوشه های تیز خود را در حین حمل و نقل از دست بدهد. هرچه دانه رسوبی بزرگتر باشد گردشدگی سریعتر اتفاق می افتد. امروزه اگر كنار بستر یك رودخانه بروید ذراتی را خواهید دید كه كاملاً‌ گوشه های تیز خودرا از دست داده اند. به واسطه میزان گردشدگی می توان به راحتی مقدار مسافت طی شده رسوب را تخمین زد. هرچه رسوبی مسافت بیشتری را طی نموده باشد گردتر می شود. باید توجه داشت ذرات دانه ریز در صد سیلت هیچگاه گرد نمی شوند. میزان گردشدگی بستگی به درجه سایش دانه در هنگام حمل ونقل ، اندازه دانه ومسافت حمل ونقل دارد.

 

د) بافت سطح دانه grain surface texture

عوارض مواد در سطح دانه ، بافت سطح دانه را تشكیل می دهند. بعنوان مثال رسوبات از منشاء یخچالی كه در حد گراول باشند عمدتاً برروی آن‌ها خطوطی دیده می شود كه نمایانگر جهت حركت یخچال می‌باشد. و یا اینكه در كنار ساحل دریا به دانه های ماسه ای توجه نمایند متوجه می شوید كه دانه ها ماسه‌ای درخشان و براق می باشند. زیرا سطح این دانه‌ها در اثر حركت بر روی یكدیگر توسط امواج براق گردیده است.

در محیط های بیابانی سطح دانه‌ها كدر یا مات است ، امروزه دانشمندان زمین شناسی توسط بررسی این اختصاصات توسط میكروسكوپ های پیشرفته ، به راحتی می توانند فشار بسیاری از رسوبات را شناسایی نمایند.

3 - جورشدگی sorting

جورشدگی به یكنواختی اندازه دانه‌ها در سنگ اشاره می نماید، اگر سنگی از دانه های بااندازه تقریباً یكسال تشكیل شده باشد را سنگ با جورشدگی خوب می نامند و اگر سنگ از مخلوطی از دانه‌ها در سایزهای مختلف نظیر گراول ، ماسه و گل تشكیل شده باشد آن را سنگی با جورشدگی بد می‌نامند، به طور كلی رسوبات ساحل دریا از جورشدگی بسیار خوب و رسوبات یخچالی از جورشدگی بدی بهره می‌برند. دانشمندان از جورشدگی در تشخیص مقدار منافذ خالی موجود در سنگ استفاده می‌نمایند.

 

4- طرز قرارگیری دانه ها

نحوه آرایش دانه هاو رسوبات در مقدارفضای خالی بین ذرات حایز اهمیت بسزایی است. بطوریكه هرگاه دانه ها به صورت مكعبی آرایش پیدا نمایند مقدار تخلخل به صورت 47 % و اگر به صورت رومبوئدر آرایش یابند میزان تخلخل تقریباً نصف خواهد شد. این مسئله در آب شناسی حائز اهمیت است.

 سنگ های رسوبی دانه ریز

براساس اندازه تشكیل دهنده این گونه سنگ‌ها آن را به دو قسمت تقسیم می‌شوند.

1- سیلت سنگ ها ( اندازه دانه‌ها یابین 4 تا 64 میكرون)2- رس سنگ ها(اندازه دانه‌ها از 4 میكرون كوچكتر می‌باشد).

1- سیلت سنگ‌ها

اندازه دانه‌ها تشكیل دهنده این گونه سنگها مابین 64 تا 4 میكرون می‌باشد. از نظر بافتی سیلت سنگ‌ها مابین ماسه‌ها و فسیل‌ها می‌باشند. تشخیص اندازه دانه‌ها توسط چشم غیر مسلح مشكل است، اما یكی از ساده ترین راهها برای تشخیص آن در طبیعت این است كه اگر مقداری از آن را مابین دندان های خود قرار دهیم، دانه‌های تشكیل دهنده آن را احساس خواهیم نمود. كوارتز عمده‌ترین ذره تشكیل‌دهنده سیلت‌ها است

 

2- رس سنگ ها

شیل ها ویا رس سنگ ها از دانه های بسیار ریز ( كوچكتر از 4 میكرون) تشكیل شده‌اند. بنابراین دانه‌ها بقدری ریز هستند كه توسط لنز دستی و میكروسكوپ با بزرگنمایی كم هم قابل تشخیص نمی‌باشند. در طبیعت جهت تشخیص این گونه سنگ ها از سیلت سنگ ها كافی است قدری آن را مابین دندان‌های خود بگذاریم بر اثر فشار هیچگونه دانه‌ای را در بین دندان‌های خود احساس نمی‌ نماییم. این گونه سنگ ها را براساس رده‌بندی و نحوه شكسته شدن به دودسته شیل و رس سنگ تقسیم می نماید.

ـ شیل : دارای خاصیت فیسیلیستی است fissile ) این دارای لایه بندی ظریف بوده و در امتداد این لایه بندی به راحتی جدا می‌شود.

ـ رس سنگ : فاقد فیسیلیستی بوده و به صورت نامنظم می شكند.

ـ رنگ رسوبات دانه‌ریز بسیار متغیر است كه علت برخی ازرنگ ها به شرح زیر است.

رنگ سیاه بعلت وجود مواد آلی می‌باشد كه به این گونه شیل ها ، شیل سیاه می‌گویند.

رنگ قرمز در شیل های قرمز بعلت وجوداكسید آهن است ونمایانگر رسوبگذاری آن در محیط های اكسیدان می‌باشد.

ـ كائولن : نوعی گل سنگ سفید رنگ است كه عمدتاً از كانی كائولیونیت تشكیل شده است. این گونه سنگ كاملاً اقتصادی است واز آن در ساخت چینی، كاغذ ، پلاستیك و صنایع دیگر استفاده می‌شود. كشور مانسبت به این ماده معدنی نسبتاً غنی می‌باشد و معادن آن در استان آذربایجان شرقی ، خراسان و لرستان موجوداست.

ـ گل :

از نظر علمی گل عبارتست از مخلوط سیلت رس می‌باشد. ومعادل سنگی گل را گلسنگ می‌نامند. هرگاه گل سنگ دارای خاصیت فیسیلیتی بود به آن گل شیلی می‌گویند.

 سنگ های آواری دانه درشت

اجزاء تشكیل دهنده این دسته از سنگ های آواری اندازه بزرگتر از

اجزاء تشكیل دهنده این دسته از سنگ های آواری اندازه بزرگتر از 2 میلی متر داشته و بر اساس گردشدگی دانه ها به دودسته كنگلومرا (Conglomerate) و برش (Breccia) تقسیم می‌شوند. كنگلومرا یا سنگ جوش از قطعات گردودانه درشتی تشكیل شده كه اختلافش با برش در فقدان ذرات زاویه دار می باشد. طبق نظریه پتی‌جان (Pettijohn) اگر ده درصد ذرات سنگی ابعاد بیش از 2 میلی متر داشته باشند آن‌ سنگ را كنگلومرا می نامند. برش سنگی است كه از قطعات زاویه‌دار و دانه‌دار درشت تشكیل شده است. اصولاً برش در وسعت خیلی كمتر از كنگلومرا در رسوبات دیده می‌شود. علت گوشه دار بودن برش دراین است كه قطعات متشكله آنها بوسیله آب یا عامل دیگری حمل نشده‌اند ودر نتیجه زوایای آن ها محفوظ مانده است. از انواع برش ها می توان به برش انحلالی ، برش گسلی وبرش آتشفشانی اشاره نمود.

 

سنگ های آواری دانه متوسط ماسه سنگ ها sandston

ماسه سنگ‌ها از دانه‌های در حدوداندازه ماسه (بین دو میلی متریا شصت وچهارمیکرون)تشكیل شده‌اند.

ماسه‌ها و ماسه سنگ‌ها نسبت به كنگلومرها دارای گستردگی بیشتری می‌باشند و بر خلاف رسوبات دانه درشت از جورشدگی بهتری بهره می‌برند. ذرات ماسه در ماسه سنگ ها عمدتاً توسط سیمان سیلیس یا كربنات به یكدیگر چسبیده است. در صورتی‌كه كنگلومرها این امر بیشتر توسط ماتریكس انجام می‌شود. ماسه سنگ‌ها را براساس تركیب شیمیایی ذرات به سه دسته عمده تقسیم می نمایند.

 

1- ماسه های كوارتزی Quartz Sand stone یا كوارتز آرنایت Quartz  arenite كه این گونه ماسه ها حاوی بیش از نودو پنج درصد دانه‌های كوارتزمی‌باشند. علت فراوانی دانه‌های كوارتزدراین دسته از ماسه سنگ ها فرسایش و حذف دانه‌ها دیگر نظیر فلدسپات‌ها و... به علت هوازدگی می‌باشد. این گونه ماسه سنگ ها از نظر اقتصادی حایز اهمیت فراوانی می‌باشند زیرا از آنهامی‌توان بعنوان سنگ معدن اس ای او دو جهت شیشه سازی و الكترونیك استفاده نمود. در ایران كوارتز آرنایت به وفور دیده می‌شود. یكی از مهمترین سازند‌های این ماده معدنی است، بیس كوارتزیت به سن كامبرین است. كوارتز آرنایت ها در نواحی تشكیل می‌شوند كه از نظر تكتونیكی فعال نباشد.

 

2- اركوز Arkose : ماسه سنگی است كه حدودبیست وپنج درصدحجم دانه‌های آن را ذرات فلدسپات تشكیل داده‌اند. بنابراین اركوز یك سنگ رسوبی آواری است كه از كوارتز و فلدسپات تشكیل شده است. فلدسپات ها معمولاً رنگ صورتی به این قبیل ماسه سنگ‌ها می دهند. از آنجایی كه فلدسپات ، یكی از كانی های اصلی تشكیل دهنده اركوز است واین كانی به سهولت توسط هوازدگی تجزیه می‌شود. وجود فلوسپات فراوان در این گونه ماسه سنگ می توان نمایانگر شرایط آب و هوایی كاملاً خشك و یا بالا آمدگی سریع تاچه بعلت فعالیت های شدید تكتونیكی و فرسایش شدید پی آمدآن باشد. امروزه در نواحی گرم وخشك ایران در بستر رودخانه های فصلی عمدتاً ( رسوبات ماسه‌ای غنی از فلدسپات نهشته می‌شود.

 

3- ماسه سنگ لیت ارنایتی

در این گونه ماسه سنگ ها مقدار قطعات خرده سنگی بیش ازبیست وپنج درصدمی باشد. جنس این قطعات عمدتاً سنگ های دگرگونی با درجه خفیف ، سنگ های آذرین بیرونی وقطعات رسوبی می باشند. وجود این گونه سنگ ها نمایانگر فعالیت‌های كوهزایی در ناحیه مورد بررسی می‌باشد. در بسیاری از مواقع فضای مابین ذرات را در این گونه ماسه سنگ‌ها را ماتریكس دانه‌ریز پر می نماید.

 



طبقه بندی: زمین شناسی،